|
Na międzynarodowej konferencji domów pasywnych „11 Passivhaustagung 2007”, która odbyła się 13-14 kwietnia 2007 r. w Bregenz, dom pasywny zrealizowany w Smolcu koło Wrocławia według projektu biura projektowego Lipińscy Domy otrzymał certyfikat Instytutu Domów Pasywnych (Passivhaus Institut) w Darmstadt. Jest to pierwszy certyfikowany dom pasywny w Polsce.
 Realizacja innowacyjnego projektu „Lipińscy Dom Pasywny 1” to wyjątkowa inwestycja. Pokazowy dom pasywny powstał w Smolcu koło Wrocławia (woj. dolnośląskie) według autorskiego projektu biura Lipińscy Domy, opracowanego we współpracy ze specjalistami z Instytutu Budynków Pasywnych przy Narodowej Agencji Poszanowania Energii. Podstawowym założeniem projektu była adaptacja obowiązujących wytycznych kształtowania domów pasywnych opracowanych w Niemczech przez Instytut Budynków Pasywnych [1] do lokalnych warunków klimatycznych okolic Wrocławia.
Założenia
W jednorodzinnym budownictwie pasywnym w Europie można zaobserwować dwa główne nurty. Pierwszy nurt tworzy zabudowa mieszkaniowa nastawiona na indywidualnego klienta, zainteresowanego uzyskaniem komfortu zamieszkania oraz niskich cen za utrzymanie domu, przy niewygórowanych kosztach realizacji. Drugi nurt kształtowany jest poprzez budownictwo eksperymentalne, wykorzystujące najbardziej wymyślne materiały i technologie, które pozwalają na uzyskiwanie budynków tzw. „zero-energetycznych” czy wręcz produkujących energię [2].
Nas zainteresowała możliwość tworzenia w Polsce domów, które miałyby bardzo dobry klimat, były tanie w eksploatacji, a jednocześnie koszt ich realizacji nie był zbyt wygórowany w stosunku do zakładanych oszczędności. Skoncentrowaliśmy się zatem na opracowaniu projektu domu pasywnego według ścisłych założeń określonych przez twórcę idei pasywności dr Wolfganga Feista i jednocześnie możliwego do realizacji w warunkach polskich za możliwe najniższą cenę.
Obecnie w Polsce zaistniała podobna sytuacja, jaka miała miejsce w Niemczech ok. 7-10 lat temu. Przede wszystkim powszechna zaczyna być świadomość ekologiczna, dodatkowo wzmacniana rosnącymi cenami energii. Dodatkowym czynnikiem skłaniającym do refleksji są debaty publiczne o bezpieczeństwie energetycznym państwa, konieczności dywersyfikacji dostaw ropy i gazu czy wykorzystywaniu odnawialnych źródeł energii. Propagowanie budownictwa energooszczędnego w Polsce dobrze wpisuje się w kontekst szeroko dyskutowanych zagadnień energetycznych. Szybko rośnie rzesza potencjalnych inwestorów zainteresowanych indywidualnym budownictwem energooszczędnym. Nadchodzącą koniunkturę zaczynają wyczuwać co uważniejsi producenci technologii budowlanych. Możliwa do kupienia staje energooszczędna stolarka okienna i drzwiowa, nowoczesne urządzenia grzewcze, pompy cieplne, wydajne rekuperatory itp. Popyt realny jest jeszcze niewielki ze względu na wysokie ceny tych technologicznie zaawansowanych produktów.
Wykorzystując zdobywaną przez kilka lat wiedzę o budownictwie energooszczędnym i pasywnym postanowiliśmy podjąć próbę opracowania, a następnie wybudowania, domu pasywnego w polskich warunkach. Naszym celem było, aby dom stał się obiektem badawczo–dydaktycznym, a także aby promował ideę budownictwa pasywnego.
Obok problemów natury konstrukcyjnej i technologicznej, stanęliśmy przed koniecznością rozwiązania dwóch niełatwych do pogodzenia założeń. Jednym stało się opracowanie domu o architekturze i funkcji wyrastającej z tradycji budownictwa polskiego, a drugim – maksymalne ograniczenie kosztów budowy oraz (co się z tym wiąże) opracowanie odpowiedniej technologii budowlanej i zastosowanie prostych, ale efektywnych rozwiązań instalacyjnych. Za cel postawiliśmy sobie, aby budynek wybudowany według naszego projektu „Lipińscy Dom Pasywny 1” zasłużył sobie na miano prostego technologicznie i racjonalnego.
Projekt architektoniczny
Zaproponowana architektura domu pasywnego nawiązuje do archetypu domu jednorodzinnego. Prosta, zwarta bryła założona na rzucie prostokąta, o stromym dwuspadowym dachu, doskonale wpisuje się w polski krajobraz zurbanizowany. Proporcje dachu i ścian zbliżone zostały do tych występujących w tradycyjnych domach. Jedynym elementem wzbogacającym bryłę domu jest trójkątna lukarna na elewacji frontowej z oknem doświetlającym łazienkę. Zdecydowaliśmy się na dostawienie garażu do bryły budynku, ponieważ jest on wymogiem koniecznym dla polskich inwestorów. Ukształtowanie otworów okiennych zostało podporządkowane wymogom energetycznym.
Maksymalizację solarnych zysków ciepła osiągnięto dzięki odpowiedniemu rozmieszczeniu okien na fasadach domu. Duże okna na południowej elewacji domu - oprócz zapewnienia zysków energetycznych od promieniowania słonecznego – nadały nowoczesny posmak architekturze domu, wzmocniony dodatkowo centralnie umieszczonym na połaci dachu kolektorem słonecznym. Na pozostałych ścianach wielkość okien jest tak dobrana, aby zapewnić wymaganą (zgodnie z polskimi normami) ilość światła naturalnego, a jednocześnie ograniczyć do minimum straty ciepła. Celowo zrezygnowano z zamknięcia fasady północnej, co doprowadziłoby do znacznego pogorszenia architektury domu, a zatem zmniejszenia jego atrakcyjności.
Funkcję udało się rozwiązać również w sposób zbliżony do tradycyjnej, jednak z elementami innowacyjnymi, takimi jak np. duże przeszklone płaszczyzny ścian jadalni i pokoju dziennego. Dom przeznaczony jest dla czteroosobowej rodziny, ewentualnie dla rodziny wielopokoleniowej. Mimo stosunkowo niewielkiej powierzchni jest bardzo przestronny. Duża, przeszklona, południowa fasada powoduje optyczne powiększenie wnętrza. Strefę ogólnego użytkowania – na parterze – tworzy pokój dzienny z antresolą. Jest tu także miejsce na pracę czy uprawianie hobby. Kuchnia połączona jest z jadalną. Obok kuchni znajduje się pomieszczenie gospodarcze, w którym umieszczone jest urządzenie zastępujące tradycyjne medium grzewcze. Ażurowe schody prowadzą na poddasze, gdzie są dwa pokoje dzieci z wyjściem na taras (nad garażem), a także duża sypialnia rodziców z garderobą oraz dobrze wyposażona, widna łazienka. Przestrzeń wokół schodów jest otwarta od parteru po skos dachu – dzięki temu światło z przeszklonych, południowych ścian pokoju dziennego na parterze swobodnie przedostaje się na górę, oświetlając hall poddasza.
Zarówno założenia architektoniczne, jak i konstrukcyjne domu pozwalają na maksymalne ograniczenie strat ciepła. Jest on jednocześnie tak skonstruowany, aby pozyskiwał jak największe ilości ciepła od słońca. Kompaktowy charakter budynku potwierdza współczynnik kształtu budynku A/V wynoszący 0,75 (gdzie: A – powierzchnia ogrzewanych przegród zewnętrznych brutto, V – wielkość ogrzewanej kubatury brutto). Dostawiony od strony zachodniej garaż o niezależnej konstrukcji pełni dodatkowo funkcję bufora ciepła.
Projekt uzyskał certyfikat energetyczny wydany przez Instytut Budynków Pasywnych przy Narodowej Agencji Poszanowania Energii (NAPE). Zgodnie z certyfikatem wyliczone roczne zapotrzebowanie domu na ciepło – przy założeniu idealnego posadowienia budynku względem stron świata – wynosi 13,7 kWh/m2.
Technologia polskiego domu pasywnego
 Prace projektowo-koncepcyjne nad doborem materiałów i technologii niezbędnych do realizacji domu pasywnego zajęły nam ponad pół roku. Przeprowadziliśmy analizę rynku pod względem dostępności i jakości materiałów i na tej podstawie opracowaliśmy nowatorskie technologiczne rozwiązania, w pełni wykorzystujące dostępne na naszym rynku wyroby budowlane. W ten sposób stworzyliśmy w polskich warunkach dom pasywny zgodny z założeniami Instytutu Domów Pasywnych w Darmstadt [3]. Zdecydowaliśmy się na rozwiązania proste, powszechnie w Polsce akceptowane, dobre jakościowo i w przystępnej cenie.
 Konstrukcja przegród zewnętrznych domu ma za zadanie maksymalnie ograniczyć straty ciepła przez przenikanie. Standardowe wytyczne odnoszące się do konstrukcji domów pasywnych zakładają, że wartość współczynnika przenikania ciepła U ścian zewnętrznych, podłóg, stropów i dachu nie może przekraczać 0,15 W/m2K. Podczas prac projektowych okazało się jednak, że w warunkach klimatycznych panujących w okolicach Wrocławia dom osiągnie standard pasywny, gdy średni współczynnik U przegród zewnętrznych wyniesie ok. 0,1 W/m2K. Aby możliwe było uzyskanie tak niskiego współczynnika należało zastosować bardzo dobrej jakości materiały termoizolacyjne ułożone w warstwę grubości od 30 do 44 cm.
Fundamenty budynku to tradycyjne w Polsce ławy fundamentowe, na których postawione zostały ściany fundamentowe wychodzące ponad grunt. Starannie opracowaliśmy izolację termiczną fundamentów i płyty podłogowej (opartej na ścianach fundamentowych). Jednak nawet najlepsze zaizolowanie przegród zewnętrznych nie pozwoli na osiągnięcie standardu domu pasywnego – konieczne jest jeszcze wyeliminowanie z konstrukcji mostków termicznych. Powstają one w miejscach pocienienia lub przerwania warstwy izolacji oraz w miejscach, gdzie konstrukcja przegród jest niejednorodna. Dlatego bardzo ważne jest zachowanie ciągłości warstwy izolacyjnej w przegrodach zewnętrznych i na ich połączeniach. W naszym projekcie udało się uzyskać ciągłość warstwy izolacji niemal wszędzie, poza jedynym miejscem, tzn. ścianami fundamentowymi. Dopiero zastosowanie cokołowych pustaków izolacyjnych Isomur firmy Jordahl & Pfeifer pomogło zredukować te pionowe mostki termiczne wychładzające mury domu.
Polacy są ogromnie przywiązani do technologii murowanych, a zwłaszcza ceramicznych. Nasz dom chcieliśmy jednak zbudować w technologii prefabrykowanej, ponieważ z założenia miał to być „pasywny dom gotowy”. Dobrym kompromisem wydawała się technologia ścian prefabrykowanych z keramzytobetonu. Bloczki keramzytobetonowe są w procesie produkcji barwione na kolor ceglany, co podkreśla, że jest to materiał ceramiczny – to bardzo ważne w kraju, gdzie ludzie są zrażeni do wielkiej płyty. Atutem tej technologii – szczególnie istotnym w budownictwie pasywnym – jest duża masa akumulacyjna prefabrykatów. Budynki pasywne często pozyskują zbyt wiele ciepła w stosunku do aktualnych potrzeb, co może prowadzić do ich przegrzania. Aby temu zapobiec należy magazynować zyski ciepła, a następnie uwalniać je w momencie spadku temperatury wewnątrz budynku. Najprostszym sposobem magazynowania ciepła jest akumulacja bezpośrednia - w masywnej konstrukcji budynku. Jej prawidłowe wykorzystanie wpływa korzystnie na komfort użytkowania domu pasywnego i jego bilans energetyczny.
Do ocieplenia budynku wybraliśmy unikalny srebrnoszary styropian Platinum Plus firmy Termo Organika. To obecnie najcieplejszy styropian na naszym rynku. Płyty uszlachetnione są grafitem, który poprawia ich właściwości izolacyjne. Styropian ten produkowany jest na bazie innowacyjnego surowca neopor firmy BASF. Współczynnik przewodzenia ciepła λ jest rekordowy i wynosi 0,031 W/mK.
W momencie przygotowywania budowy nie było w Polsce producenta okien do domów pasywnych. Zastosowaliśmy więc stolarkę okienną i drzwiową Clima Design firmy REHAU.
W domu została zaprojektowana wentylacja mechaniczna z odzyskiem ciepła. Dodatkowo, aby polepszyć sprawność urządzeń wentylacyjnych, zastosowaliśmy wymiennik gruntowy Wybraliśmy sprawdzoną w domach pasywnych i energooszczędnych instalację Awadukt Thermo REHAU. Jednostką grzewczą jest Vitotres 343 firmy Viessmann. To kompaktowe urządzenie ma zintegrowaną nawiewno-wywiewną centralę wentylacyjną z przeciwprądowym wymiennikiem ciepła. Charakteryzuje się on sprawnością odzysku ciepła rzędu 80%. Wydajność wbudowanej centrali wentylacyjnej wynosi maksymalnie 230m3/h, jednak optymalny strumień powietrza to ok. 150 m3/h (i taką właśnie wartość przyjęto jako obliczeniową w projekcie systemu wentylacji). Taki strumień powietrza pozwala na utrzymanie zdrowych warunków higienicznych wewnątrz budynku, z drugiej zaś nie prowadzi do nadmiernego spadku wilgotności powietrza
Realizacja
Lokalizacja. Zdecydowaliśmy się na wybudowanie budynku na pięknym terenie nowo realizowanych domów jednorodzinnych w Smolcu koło Wrocławia (woj. dolnośląskie). Ze względu na to, że dom ma pełnić funkcje domu pokazowego, wybraliśmy działkę narożną, o powierzchni 700 m2, z dobrym dojazdem. Ze względu na narożny charakter działki dom nie jest zasłonięty od strony południowej żadnymi obiektami, które ograniczałyby dostęp promieniowania słonecznego, a ogród zapewnia możliwość dobrej aranżacji. Orientacja budynku różni się nieznacznie od założeń projektowych. Elewacja ogrodowa, o dużej powierzchni przeszklonej, jest zorientowana na południowy-zachód, a nie na południe. Różnica ta została uwzględniona w obliczeniach energetycznych, które potwierdziły, że również dla takiej orientacji dom osiągnie standard pasywny.
Prace gruntowe i fundamenty. Prace rozpoczęliśmy w lipcu 2006 r. od ułożenia gruntowego wymiennika ciepła. Rury ułożone zostały poniżej granicy przemarzania, na głębokości 1,5-2,0 m. Dzięki wymiennikowi ciepła w miesiącach zimowych temperatura powietrza, które będzie dostawało się do budynku nie będzie spadać poniżej zera, natomiast latem, podczas upalnych dni, powietrze przechodzące przez gruntowy wymiennik ciepła zostanie schłodzone do przyjemnej temperatury. W sierpniu 2006 r. przeszkolona ekipa wykonała prace gruntowe, fundamenty i płytę żelbetową posadzki. Dobre zaprojektowanie i wykonanie izolacji przegród stykających się z gruntem jest bardzo ważne. Dom nie jest podpiwniczony, co znacznie uprościło konstrukcję budynku. Płyta żelbetowa została zaizolowana 30 cm warstwą styropianu odpornego na działanie wody, o bardzo dobrych parametrach izolacyjnych (współczynnik przewodzenia ciepła λ = 0,035 W/mK). Dodatkowo ułożona została opaska wokół budynku. Dzięki temu posadzka ułożona na gruncie ma bardzo dobry współczynnik przenikania ciepła U = 0,11 W/m2K.
Ściany. Po wykonaniu płyty żelbetowej przystąpiono do montażu ścian zewnętrznych. Wybrana przez nas technologia prefabrykowana z keramzytobetonu Praefa pozwoliła na szybkie wzniesienie ścian zewnętrznych – zajęło to zaledwie trzy dni. Jest to szczególnie korzystne rozwiązanie w przypadku domu realizowanego w systemie „dom gotowy pasywny”. Dla klientów indywidualnych opracowaliśmy projekt w technologii murowanej z cegły silikatowej Silka. W obu przypadkach poprzez dodatkową izolacje styropianem uzyskaliśmy przegrody zewnętrzne o współczynniku przenikania Uo = 0,10 W/m2K. Technologie zaproponowane przez nas są bardzo dobrze przyjmowane na rynku polskim. Odznaczają się dobrą jakością i przystępną ceną. Doskonale sprawdzają się również w realizacji budynków pasywnych. Zaletą technologii prefabrykowanej jest niewielka grubość konstrukcji nośnej wynosząca 15 cm. Ma to szczególne znaczenie dla grubości całej ściany zaizolowanej aż 30 cm warstwą izolacji. Zastosowanie cienkiej ściany nośnej pozwoliło na uniknięcie „efektu bunkra”, który może wystąpić w domach pasywnych.
Dach. Więźba dachowa wykonana została w sposób tradycyjny. Przystąpiono do ocieplenia budynku, montażu stolarki i uszczelnień. Prace te zajęły cztery miesiące. Pomiędzy krokwiami ułożona została 20 cm warstwa specjalnego samonośnego styropianu wzbogaconego grafitem o współczynniku przewodzenia ciepła λ = 0,033 W/mK. Pod krokwiami podbito płyty styropianem grubości 10 cm, a nad krokwiami – na warstwie płyt OSB – ułożono panele styropianowe grubości 15 cm , o powierzchni ryflowanej, tak aby nie trzeba było montować dodatkowych łat pod pokrycie z dachówek. Łączna grubość warstw izolacji dachu wyniosła 45 cm. Dzięki zastosowaniu trójwarstwowego systemu izolacji, współczynnik przenikania ciepła dla dachu osiągnął wartość U = 0,08 W/m2K, co ma szczególne znaczenie, gdyż straty ciepła przez dach mogą mieć znaczny udział w bilansie energetycznym budynku.
Okna. Okna wykonano z profili Clima Design firmy REHAU o współczynniku przenikania ciepła U = 0,7 W/m2K. System ten posiada certyfikat Instytutu Domów Pasywnych Darmstadt i jest zalecany do realizacji budynków pasywnych. Unikalna konstrukcja profili zapewnia doskonałe parametry cieplne oraz wymaganą szczelność. Jest to szczególnie istotne w przypadku drzwi wejściowych. Zastosowaliśmy drzwi firmy REHAU o współczynniku U = 0,8 W/m2K.  Doskonale spełniają one wymagania domów pasywnych w zakresie izolacyjności cieplnej i szczelności na przenikanie powietrza. Szyby posiadają również bardzo dobre parametry. Zastosowany został zestaw szyb zespolonych firm Insoglas i Guardian o współczynniku przenikania ciepła U = 0,6 W/m2K. Osiągnięcie tak dobrych parametrów termicznych było możliwe dzięki naniesieniu powłok niskoemisyjnych i wypełnieniu przestrzeni międzyszybowych argonem. Współczynnik g całkowitej przepuszczalności promieniowania słonecznego jest równy 0,52. Zastosowanie tak nowoczesnej stolarki okiennej pozwoliło na uzyskanie średniego współczynnika U dla wszystkich okien wynoszącego 0,72 W/m2K. Do uszczelnień budynku wykorzystane zostały specjalistyczne taśmy firmy Soudal. Bardzo ważne w realizacji domu pasywnego jest zachowanie szczelności, co wymagało zaplanowania odpowiednich rozwiązań już na etapie projektowym. Skuteczność wszystkich zastosowanych w domu pasywnym rozwiązań zmierzających do ograniczenia niekontrolowanej infiltracji powietrza zewnętrznego została sprawdzona za pomocą testu ciśnieniowego. Uzyskaliśmy bardzo dobry wynik n50 = 0,3 1/h.
Zastosowanie kompleksowych rozwiązań w odniesieniu do architektury i konstrukcji domu pozwoliło na radykalne zmniejszenie zapotrzebowania na ciepło. Potwierdziły to badania wykonane przy użyciu programu PHPP przez Instytut Budynków Pasywnych przy NAPE. Zgodnie z tymi obliczeniami zapotrzebowanie na ciepło do ogrzewania domu zrealizowanego w Smolcu koło Wrocławia w standardowym sezonie grzewczym wynosi 15 kWh/(m2 rok) . Ten sam obiekt wybudowany zgodnie z obowiązującymi obecnie w Polsce nomami będzie zużywał 123 kWh/(m2 rok), czyli ponad ośmiokrotnie więcej. Dolnośląska Agencja Energii i Środowiska przeprowadziła badania budynku kamerą termowizyjną. Potwierdziły one, że prawidłowo wykonano izolacje termiczną. Realizacja domu pasywnego w Smolcu wzbudziła ogromne zainteresowanie. Podczas ubiegłorocznych Dni Otwartych Domów Pasywnych, organizowanych w całej Europie przez Instytut Domów Pasywnych Darmstadt, odwiedziło nas wielu inwestorów z całego kraju. Już wkrótce planujemy otwarcie obiektu jako pokazowego domu pasywnego.
Podsumowanie
Na zakończenie warto przedstawić koszty realizacji domu pasywnego w warunkach polskich i odnieść je do kosztów standardowego budownictwa.
- Koszt wykończonego budynku pasywnego pod klucz: 379 tys. zł (ok. 97 tys. euro).
- Koszt 1m2 wykończonego budynku pasywnego pod klucz: 2,4 tys. zł (ok. 630 euro).
- Koszt 1m2 standardowego budownictwa indywidualnego: 1,8 tys. zł (ok. 460 euro).
Obecnie koszt budowy domu pasywnego jest ok. 37% wyższy (ok. 154 euro więcej za 1 m2), a szacowany czas zwrotu inwestycji wynosi 20–30 lat. Należy podkreślić jednak, że koszt budownictwa standardowego indywidualnego jest ok. 3,5 raza mniejszy niż w warunkach zachodnich, a specjalistyczne produkty przeznaczone do realizacji budynków pasywnych mają takie same ceny w Polsce jak na rynkach zachodnich.
 Jeśli brać pod uwagę proste przeliczenie kosztów, to okaże się, że dzisiaj budowa domu pasywnego może być inwestycją nieopłacalną, bo na zwrot kosztów trzeba czekać ponad 20 lat. Z drugiej strony, jeśli koszt budowy tego domu wynosi poniżej 2,5 tys. zł za 1m2, a uzyskujemy dom, którego roczne koszty ogrzewania wyniosą ok. 3 zł za 1 m2 na rok. Dodatkowo należy wspomnieć, że lada dzień budynki będą musiały mieć certyfikaty energetyczne, które wskażą ich klasę. Im wyższa, tym wartość budynku będzie większa. Trudno więc mówić dziś o bezpośrednim zwrocie kosztów poniesionych na realizację domu pasywnego. Można ostrożnie szacować, że za kilka lat domy pasywne w Polsce zaczną być opłacalne, zwłaszcza w obliczu nieustająco wzrastających kosztów energii. Obecnie obserwujemy stały wzrost kosztów budowy domów w Polsce, a niektóre produkty, takie jak np. okna czy sprawne centrale rekuperacyjne zaczynają być produkowane na naszym rynku i będą dostępne w cenach niższych niż analogiczne produkty zachodnie.
Na pewno budowa domu energooszczędnego jest już dziś opłacalna. Będzie on droższy od standardowego domu, spełniającego obecne normy cieplne tylko o ok. 6-10%. Koszt realizacji wzrośnie o ok. 100 zł na metr kwadratowy, natomiast koszty ogrzewania zmniejszą się trzykrotnie. Dodatkowe nakłady inwestycyjne zwrócą się w ciągu 7-10 lat, a uwzględniając wzrost cen energii i wartości nieruchomości z pewnością szybciej.
Domem pasywnym realizowanym w Smolcu chcemy wywołać zainteresowanie budownictwem energooszczędnym w Polsce, a wszystkie doświadczenia z procesu projektowania, realizacji i eksploatacji wykorzystać przy propagowaniu projektów domów energooszczędnych. Zależy nam, aby polski inwestor mógł się przekonać, jakie są warunki zamieszkania w takim domu i jak może on wyglądać. Będziemy mieli możliwość sprawdzenia za pomocą badań, jak obowiązujące założenia dla budynków pasywnych sformułowane przez Instytut Domów Pasywnych w Niemczech sprawdzą się w polskich warunkach. Niewątpliwie dom pokazowy w Smolcu przyczyni się do popularyzacji budownictwa pasywnego i energooszczędnego w naszym kraju.
Autor: Ludwika Lipińska
Literatura:
[1] Feist W., Gestaltungsgrundlagen Passivhäuser, 2000, Darmstadt, Das Beispiel
[2] Forstner M., Vakekuumgedammtes Nullheizenergiehaus: Planung, Bau, Passivhauszertifikat, 2006, Darmstadt, Tagungsband Passivhaus Institut
[3] Feist,W.; Pfluger, R.; Kaufann, B.; Schniders, J.; Kah, O.; Passivhaus Projektierungs Paket, PHI Darmstadt, 2004.
|
